İrfani Abdullah Darendevi
Tarih: 7.5.2011 00:00:00 / 1307okunma / 0yorum
Musa Tektaş

1071 Malazgirt Savaşıyla birlikte Türkler Anadolu`ya akın akın girmeye başlamışlar ve kısa sürede Anadolu`yu bir Türk yurdu haline getirerek Türkiye adını vermişlerdir. İşte bu göç hadisesi sırasında Darende`ye de pek çok göç olmuştur.

Anadolu`da şehir şehir gezerek Sünni İslâm’ı yayan mutasavvıfların Darende dikkatini çekmiş ve kitabî bilgileri aktarmak için Darende`ye gelmeye başlamışlardır. Başta Şeyh Abdurrahman Erzincanî olmak üzere Şeyh Hamid-i Veli ve bugün hayatları hakkında çok az bilgiye sahip olduğumuz pek çok mutasavvıf Darende`ye gelmiştir.  Daha 602/1205 yıllarında Anadolu`ya gelen İbn Arabî’nin 1215 yılında Malatya`ya geldiği ve burada bir yapıt ele alarak Kayseri, Sivas ve Konya`ya gittiği sırada Darende`ye de uğradığı bir gerçektir. Bu ziyaretiyle Darende`de ne gibi bir etki bıraktığı bugün bilinmemekle beraber Vahdet-i Vücud felsefesini yaydığı ise şüphesizdir. H. 650 tarihinde ise bölgeye Taceddin Veli`nin geldiği ve bölge halkının üzerinde mühim rol oynadığı bilinmektedir. Zamanla Darende`de Nakşibendîlik, Halvetilik, Kadirilik ve Ebheriyye gibi tarikatlar etkili olmaya başlamıştır.

Halvetiyye tarikatı ise Somuncu Baba ve Şeyhi Abdurrahman Erzincani tarafından getirilmiştir. Bilindiği gibi her iki mutasavvıf da Şeyh Safuyiddin Erdebilin kurduğu Safaviyye tarikatının Anadolu`daki halifeleridir. Safaviyye tarikatı ise Halvetiyye`nin şubesi olması dolayısıyla hem Somuncu Baba hem de Şeyh Abdurrahman Erzincani`nin tarikatı olmuştur. Bununla beraber her iki mutasavvıfın Safaviyye tarikatına mebsub oldukları da bilinen bir gerçektir. Ama Şeyh Hamid-i Veli`nin (803-1430) Halvetiliği bizzat uygulaması ve kurduğu tarikatında Halvetiliğin bir uzantısı olması her iki mutasavvıfın tarikatının Halvetiyye olduğunu kuvvetle muhtemel haline getirir.  Nitekim Safaviyye tarikatının kurucusu Şeyh Safuyiddin`in intisab ettiği Şeyh İbrahim Zahid Gilani (ö. 705/1305)`de Halveti tarihinde önemli bir yere sahiptir. 

Ebheriye tarikatı da Somuncu Baba`nın tarikatı olup babası Şemseddin Musa vasıtasıyla süluk etmiştir.  Bu sebeple Darende`ye Ebheriye tarikatı da Şeyh Hamid-i Veli vasıtasıyla gelmiştir.

Bahaüddin Nakşibendî (1791/1308) tarafından Buhara’da kurulan Nakşibendiyye tarikatı Darende’ye Şeyh Hacı Mustafa Sükuti tarafından getirilmiştir.  O tarihten itibaren bugüne kadar varlığını sürdüren bu tarikatın müntesiblerinin de azımsanmayacak ölçüde olduğu, burayı bir manevî merkez haline dönüştürdükleri bilinmektedir. Özellikle Darende halkı arasında büyük bir sevgiye mazhar olmuş Hacı Mahmud Efendi`nin bu tarikatın önemli şahsiyetlerinden olması ve Darende Müftülüğünde bulunduğu sırada büyük hizmetlerinin geçmesi, halkın gerek Hacı Mahmud Efendi`ye gerekse de Nakşibendiyye tarikatına karşı olan sevgisinin artmasında başlıca âmil olmuştur. Bu tarikatın geniş kitlelere yayılmasında ise hiç şüphesiz Sivaslı İsmail Hakkı Toprak Efendi`nin yetiştirmiş olduğu Es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi’nin çok önemli çalışmaları olmuştur. Es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi’nin bilge kişiliği, barışçı yönü, insanların gönlüne hitap etmesi de bu tasavvufi hareketin yaygınlaşmasındaki en önemli âmillerdendir. (R. İlkay Karakuş, Osmanlı Dönemindeki Darendeli Mutasavvıflar, Kültür Armağanı, s. 210 vd, Ank., 2002.)

Sosyolog Fatma Sundal, uzman gözüyle şöyle bir değerlendirmede bulunmaktadır:

“Darende’de gündelik hayat ve tasavvuf her zaman iç içe olmuş ve birbirini etkilemiştir. Tasavvuf hiçbir zaman onu yaşayanları pasif ve tembel bir hayata itmemiş, aksine Somuncu Baba’dan feyz alan bu insanlar, onun dediği gibi elinin emeğiyle geçinen, başkalarının elindekinden ümidini kesmiş ihvanlardır. Kendini Allah (c.c)’a adamış olmak, onları gündelik hayatlarında herkes gibi çalışıp kazanmaktan, ailelerinin geçimini sağlayan bireyler olmaktan alıkoymaz.

İslâm’ın üretmiş olduğu değerler sistemi içinde zaten ruhban bir sınıf yoktur; Hulûsi Efendi de bu konuda örnek bir şahsiyettir. Üstelik Darende’de tarıma elverişli arazilerin az olduğu geçmiş günlerde sulamada sıkıntıların yaşandığı, ancak geçimlik ve yarı geçimlik ekonominin hâkim olduğu düşünülürse, Hulûsi Efendi’nin bu ilçeye ve elinin erdiği başka yerlere yapmış olduğu hizmetler daha iyi anlaşılır sanıyorum. Çünkü bu hizmetler, bir can sıkıntısının, boş zaman değerlendirme arzusunun neticesinde değil, bizzat gündelik hayatın ihtiyaçlarından doğmuştur. Bu anlamda o, hepinizin çok iyi bildiği bu hizmetleri gerçekleştirmeye bir ömür adamıştır.

Hulûsi Efendi ve ihvanlarının dünyevî hayattan kopmamış olmasında bir etken de hatimlerin genellikle geceleri yapılmasıdır. Bunu müteakip seher vaktinde sohbete oturulur. Tabii ki ibadettin gösterişten uzak olanı tercih edildiğinden ve seher vaktinin edebiyatımıza kadar girmiş olan sessiz, doyumsuz güzelliği düşünüldüğünden, böyle yapılıyor olabilir. Fakat fonksiyonlarına bakarsak bu tercihler günlük çalışma ve sosyal hayattan alıkoymayış bakımından da önemlidir.”

 

ŞEYH İRFANİ ABDULLAH EFENDİ

a. Hayatı:

18. yüzyılın ilk yarısının meşayıhlarından olan Abdullah Efendi h. 1140/1727 yılında Darende`de doğmuştur. Gerek sülalesi ve gerekse de ailesi hakkında kaynaklarda bilgi bulunmamakla beraber ilk tahsilini ailesinden alması onun ulema sınıfından bir ailenin çocuğu olduğunu göstermektedir. Böylece ilk tahsilini ailesinden alan Abdullah Efendi daha sonra Hacı Hüseyin Paşa`nın yaptırmış olduğu medresede okumuştur. Bir müddet burada okuduktan sonra Hoca Emin Efendi’den dinî ve Arabi ilimleri de tahsil eden Abdullah Efendi muhtemelen Hacı Hüseyin Paşa`nın Musul valisi iken gönderdiği Fethullah Musuli`den de ders almıştır.

Güçlü bir eğitim alan Şeyh Abdullah Efendi`nin tarikat neşvesini ise kimden aldığı bilinmemektedir. Ancak kaleme aldığı Fevaid`ül Latife adlı eserde onun güçlü bir tasavvuf anlayışının olduğu görülmektedir. Kısa sürede tahsilini tamamlayan Şeyh Abdullah Efendi âlim bir kişi olarak tanınmaya başlamıştır. Dinî âlimlere son derece vâkıf olan Şeyh Abdullah Efendi müverrihliğiyle de ön plana çıkmıştır. Osmanlı Tarihini yazdığı Mesaliküs Salikin adlı eserinde bu gücünü ortaya koymuştur. Şeyh Abdullah Efendi bu eseri Osmanlı Devleti’nin sıkıntılı bir döneminde kaleme almış ve Osmanlı müverrihleri arasında yerini alarak Şeyh Abdullah Darendevî olarak anılmıştır. Hayatı hakkındaki bilgiler son derece az olan Abdullah Darendevî Besmeleyi tefsir etmiştir. Böylece tefsir alanındaki gücünü de gösteren Abdullah Darendevî bu tefsiri yazarken İrfani mahlasını kullanmış ve bundan sonra İrfani Abdullah Darendevî olarak anılmıştır. Bilindiği gibi tasavvufla İrfani, marifet keşf, hadis, ilham, sezgi, manevî ve ruhu tecrübe ile elde edilen bilgi anlamlarına gelmektedir. Buradan da anlıyoruz ki İrfani Abdullah Darendevî bu tefsiri manevî bir ilham sonucu kaleme almıştır. Çocukluğu ve hayatı hakkındaki bilgiler son derece kısıtlı olan İrfani Abdullah Darendevî, Darende`de vefat etmiştir. Hangi tarihte vefat ettiği bilinmeyen İrfani Abdullah Darendevî muhtemelen 1700`li yılların sonlarına doğru vefat etmiştir. Kabri ise Heyketiğinde Beşir tarlasında olduğu bilinmektedir.

b. Eserleri:

İrfani Abdullah Darendevî`nin iki eserini tesbit etmiş bulunmaktayız. Bunlardan Mesâlik-üs Salikin adlı eseri Osmanlı Tarihi alanında olup yaklaşık iki yüz sayfadan müteşekkildir. Diğer bir eseri ise tasavvufî tefsir alanında Besmele tefsiri olan Fevaid-ül Latife adlı eseridir ki onun şöhretinin artmasında başlıca amil olmuştur.  Bunlardan Mesalik-üs Salikin adlı eseri İrfani Abdullah Darendevî h.1184/1770 yılında kaleme almıştır. Fevaid-ül Latife adlı eseri Bursa`da, Ulu Cami kütüphanesinde yazmalar bölümünde kayıtlı olup 254 sayfadır. Mesalik`üs Salikin ise İstanbul Belediyesi Kütüphanesinde yazmalar bölümünde 1184 nolu demirbaşta kayıtlıdır. (Bkz: R. İlkay Karakuş, Osmanlı Dönemindeki Darendeli Mutasavvıflar, Kültür Armağanı, s. 210 vd., Ank., 2002.)

Anahtar Kelimeler:
Okuyucu Yorumları (0 yorum)
Adınız Soyadınız *
E-Posta *
 
Telefon
Güvenlik *
Yenile
 
Yorumunuz *
Yazarın Diğer Yazıları
Irmaklı Köyü (03 Mayıs 2018 - Perşembe)
Hacı Gözütok ile röportaj (12 Nisan 2018 - Perşembe)
GAZİ TÜRKYILMAZ İLE RÖPORTAJ - 2 (06 Mart 2018 - Salı)
GAZİ TÜRKYILMAZ İLE RÖPÖRTAJ (04 Şubat 2018 - Pazar)
Kamil Akgül Röportaj-3 (02 Ocak 2018 - Salı)
Kamil Akgül Röportaj-2 (02 Aralık 2017 - Cumartesi)
KAMİL AKGÜL İLE RÖPORTAJ-1 (19 Kasım 2017 - Pazar)
NECDET KIRCEYLAN İLE RÖPÖRTAJ –II (18 Eylül 2017 - Pazartesi)
NECDET KIRCEYLAN İLE RÖPÖRTAJ-1 (12 Ağustos 2017 - Cumartesi)
ÖMER FARUK TAŞKIN İLE RÖPORTAJ-2 (06 Haziran 2017 - Salı)
ÖMER FARUK TAŞKIN İLE RÖPORTAJ (06 Nisan 2017 - Perşembe)
ILICA ZİYARETİ VE HATIRALAR (13 Şubat 2017 - Pazartesi)
PROF. DR. KEMAL DİNÇER İLE RÖPORTAJ (19 Ocak 2017 - Perşembe)
Günerliden Yankılanan Hoş Sada (28 Aralık 2016 - Çarşamba)
Atmalı Yöresinden Selam Var (14 Kasım 2016 - Pazartesi)
Dr. Sadık Özen ile röportaj (05 Ağustos 2016 - Cuma)
Memduh Önal ile röportaj 2 (25 Temmuz 2016 - Pazartesi)
Memduh Önal ile röportaj (09 Haziran 2016 - Perşembe)
Vahap Sönmezler ile röpörtaj (06 Mayıs 2016 - Cuma)
Bir muhabbet ve hizmet ehli: Osman Parlak (03 Şubat 2016 - Çarşamba)
Mehmet Arif Toprak ile Röportaj (01 Ocak 2016 - Cuma)
“Hacı Piroğlu” Hacı Hamza Çokyaşar (09 Kasım 2015 - Pazartesi)
Mengelisli Kara Mustafa Dayı (15 Ekim 2015 - Perşembe)
Gürünlü Hacı Hüsnü Dayı (02 Eylül 2015 - Çarşamba)
Hakkında ne dediler? (03 Ağustos 2015 - Pazartesi)
Hulusi Efendi Çok Büyük Bir İnsandır (03 Haziran 2015 - Çarşamba)
Hacı Hasan Akyol Efendi (03 Mart 2015 - Salı)
Gerçekleşen Sözler (06 Kasım 2014 - Perşembe)
Unutulmaz Hatıralar (03 Ekim 2014 - Cuma)
Darendeli Esnaflar Anlatıyor-3 (09 Ağustos 2014 - Cumartesi)
Darendeli Esnaflar Anlatıyor - 2 (12 Temmuz 2014 - Cumartesi)
Darendeli Esnaflar Anlatıyor (09 Haziran 2014 - Pazartesi)
Yazıköylüler Anlatıyıor (19 Mayıs 2014 - Pazartesi)
Maraşın Kurtuluşunda Darendeliler (10 Şubat 2014 - Pazartesi)
Hulusi Efendi (k.s.) ve Cami Kitabeleri (03 Ekim 2013 - Perşembe)
Malatya kitaplığında DARENDE (04 Eylül 2013 - Çarşamba)
Gönüllerin bayramı (06 Ağustos 2013 - Salı)
Evrensel görüşleriyle bir lider Hulusi Efendi (08 Mayıs 2013 - Çarşamba)
Herkesin sevdiği ve saydığı gönül sultanı (06 Şubat 2013 - Çarşamba)
Kalkınmanın umudu Hulusi Efendi (k.s.) (07 Aralık 2012 - Cuma)
Hulusi Efendi (k.s) ve Hac hatıraları (09 Kasım 2012 - Cuma)
Aşık Mevlüt’ün ardından (03 Ekim 2012 - Çarşamba)
Eğitim hayırseveri Hulusi Efendi (k.s) (06 Eylül 2012 - Perşembe)
Hulusi Efendi’nin sağlık hizmetleri (04 Ağustos 2012 - Cumartesi)
Yirminci Asrın Filozofu (11 Temmuz 2012 - Çarşamba)
50 yıldır okunan bir eser (02 Haziran 2012 - Cumartesi)
Kırk yıl önceki bir gazete manşeti (10 Mayıs 2012 - Perşembe)
Darende Şairleri Antolojisi (04 Nisan 2012 - Çarşamba)
50 yıllık proje (02 Mart 2012 - Cuma)
Yeşili getiren kişi (07 Şubat 2012 - Salı)
Darendeli Hasan Rıza Paşa (07 Ocak 2012 - Cumartesi)
Tevazulu Bir İnsan Uzun Hacı (02 Aralık 2011 - Cuma)
50 yıl önce Darende’deki Öğretmenler (02 Kasım 2011 - Çarşamba)
Zaferi müjdeleyen kahraman gazilerimiz (01 Eylül 2011 - Perşembe)
Şerh Yarışması Hakkında ne dediler (02 Ağustos 2011 - Salı)
İlim ehlinin Darende izlenimleri (05 Temmuz 2011 - Salı)
Şeyh Hamid-i Veli Hazretlerinin Onbir tavsiyesi (09 Haziran 2011 - Perşembe)
Halid-i Yekta Efendi (05 Şubat 2011 - Cumartesi)
Darendeli Hacı Mahmud Efendi (11 Ocak 2011 - Salı)
Bir Darende sevdalısı Hasan Ali Göksoy (04 Aralık 2010 - Cumartesi)
Devlet Arşivlerinden Belgelerle Darende (06 Kasım 2010 - Cumartesi)
Devlet Arşivlerinde Darende Halkevi (02 Eylül 2010 - Perşembe)
Sağ elin sol elden gizlediği (04 Ağustos 2010 - Çarşamba)
Sempozyum Tebliğlerinden Özetler (03 Temmuz 2010 - Cumartesi)
İlim Adamları Hulusi Efendi’yi anlatıyor (07 Haziran 2010 - Pazartesi)
Devlet Arşivlerinde DARENDE (06 Mayıs 2010 - Perşembe)
Yakınlarının Diliyle: HACI VALİDE (04 Nisan 2010 - Pazar)
Memleket için büyük hizmetler yaptı (02 Ocak 2010 - Cumartesi)
Darendeli İki Alim (05 Aralık 2009 - Cumartesi)
İhramcızade Sempozyumu (03 Kasım 2009 - Salı)
Çeşmeler ve Sulama Kanalları (15 Ekim 2009 - Perşembe)
Cömertlikte yarış (04 Eylül 2009 - Cuma)
Hazeynce (15 Ağustos 2009 - Cumartesi)
Kıbrıs barış harekatı... (21 Temmuz 2009 - Salı)
Mecruh`nin şiirlerinde Peygamber sevgisi (09 Mayıs 2009 - Cumartesi)
Yemenicilik ve kunduracılık (13 Nisan 2009 - Pazartesi)
Bolu Gerede’de Darendeli İbilli Ailesi / (11 Mart 2009 - Çarşamba)
Somuncu Baba Dergisi’nin 100. sayısı (05 Şubat 2009 - Perşembe)
Mektuplar ve Hatıralarla Bedrettin Ateş (17 Ocak 2009 - Cumartesi)
Define meraklılarına (20 Aralık 2008 - Cumartesi)
Hacı Ömer Aydoğan ile röportaj (15 Kasım 2008 - Cumartesi)
Helvacılık (20 Aralık 2007 - Perşembe)
Sayfa:
DOLAR
5.3710
EURO
6.0755
Malatya için namaz vakitleri
İmsak Güneş Öğle İkindi Akşam Yatsi
05:53 07:35 12:39 15:08 17:26 18:55
Malatya
14 Aralık 2018 Cuma
Bugün
Parçalı bulutlu
7 °C
0 °C
Cumartesi
Bulutlu
7 °C
0 °C
Pazar
Fırtına
8 °C
3 °C
Başlangıç Tarihi
Bitiş Tarihi
Çok Okunanlar
Çok Yorumlananlar
Hakkın dile getirilmesi gereken yerde susan, dilsiz şeytandır.

Hz. Muhammed